1. Ngày nay chúng ta thường nghe đến chữ expert generalist. Elon Musk, Tesla là các thần tượng cho expert generalist. Đây là chữ mới chưa có trong tiếng Việt, những người không biết nội hàm thường dịch thành "chuyên gia tổng hợp" như một nhân viên văn phòng làm công tác tổng hợp tin tức, vốn không cần thật kiệt xuất. Trong khi đó, expert generalist chỉ những người kiệt xuất, có trí tuệ và am hiểu sâu sắc trong nhiều lĩnh vực, có thể nói là các con người khổng lồ về trí tuệ. Thực tế, expert generalist hàm nghĩa tương tự như polymaths, là từ để chỉ các bộ óc vĩ đại của nhân loại như Leonard da Vinci, Neumann, Feynman, Penrose, Poincare, Bohm,... Tiếng Trung dùng chữ "đa diện thủ" để dịch cả hai chữ. Tuy vậy, chuyển sang Hán-Việt từ này nghe khá tầm thường, cũng giống như chữ "chuyên gia đa giê năng" của ta trước đây, chỉ loại người kiến thức lớt phớt, lông bông, cái gì cũng biết, nhưng không sâu. Có một từ hết sức phù hợp để chỉ những người này là "bác học". Trước đây, chúng ta dùng sai, cứ ai có trình độ nghiên cứu sâu về một vấn đề đều có thể được gọi là "bác học". Đúng nghĩa thì "bác" có nghĩa là rộng lớn như trong nghĩa "quảng bác", "bác ái", "uyên bác". Ngày nay có nhiều vị giáo sư tiến sĩ chuyên nghiên cứu một lĩnh vực, thậm chí chỉ biết một đề tài hẹp, không quan tâm tới xã hội, văn hóa, rất khó gọi là "quảng bác" hay "uyên bác". Có lẽ vì thế, ngày nay chúng ta ít dùng từ này, mà thường dùng chung chung là "nhà khoa học".
2. Có một thời "bác học" theo nghĩa mới này xung đột với chữ "chuyên gia". Cha ông ta hay nói "nhất nghệ tinh nhất thân vinh", hàm ý cứ cố giỏi một nghề thì sẽ vinh thân, phì gia. Trải qua hàng nghìn năm, điều đó ăn sâu vào tiềm thức chúng ta. Tôi không có ý định lếu láo cho rằng tất cả những gì ông cha chúng ta nói đều sai. Tuy vậy, hiển nhiên các cụ có nhiều điểm sai, không loại trừ nhiều sai hơn đúng. Nếu các cụ đúng cả thì đúng để làm gì, làm sao các cụ lại khổ thế và cũng làm cho chúng ta khổ thế. Cho rằng, có một thời chúng ta chỉ cần học hết lớp 7, bổ túc thêm 9 tháng có thể thành thầy cô giáo cấp Tiểu học, học hết lớp 10, bổ túc 18 tháng có thể dạy trung học cơ sở, chỉ cần tập trung học tối thiểu các kiến thức chuyên ngành là đủ thành nghề. Dạy Văn thì không cần biết Toán, biết Sinh Vật, Sử học, dạy Toán không cần biết Lý, Hóa, Văn, Sử Địa. Dĩ nhiên, tri thức như vậy dù nói phét có giỏi đến đâu, cộng hai số có tinh xảo đến đâu, dùng tu từ, biện thuyết có đặc sắc đến đâu cũng không thể ứng dụng được. Tôi nghĩ, chúng ta loay hoay mãi không có được ngành công nghiệp có sản phẩm đáng kể mặc dù rất nhiều GS, TS, có lẽ do cách đào tạo này. Và cũng phải thừa nhận chúng ta giỏi.
3. Có một số lý do cho thấy rằng trong tương lai chuyên gia lĩnh vực hẹp sẽ không còn nữa. Thứ nhất sẽ không có sản phẩm, dịch vụ, lĩnh vực nào chỉ sử dụng tri thức của một lĩnh vực chuyên môn hẹp. Điều thứ hai, những máy tìm kiếm, phần mềm chatbot, máy truy vấn sẽ thay thế hoàn toàn các chuyên gia chỉ để đáp ứng các câu hỏi chuyên ngành lặt vặt, hiếm người biết, ít khi cần, chỉ cần nhớ. Cũng như tự động hóa, máy tính đã xóa sổ các công việc văn phòng, các chuyên gia thông tin tổng hợp chuyên ngành này cũng sẽ hết đất diễn. Không một chuyên gia tổng hợp nào có thể lưu trữ trong bộ óc của mình 200 chữ số sau dấu thập phân của số pi, diện tích và dân số của tất cả các nước ở Đông Nam Á, liệt kê các tính chất của thép, điều x, khoản y, mục z trong Hiến pháp,... tốt bằng một máy tìm kiếm. Một chatbot trong tương lai có thể chứng minh các định lý hình học sơ cấp dễ dàng.
4. Trong khi đó, việc mỗi người bình thường, với đào tạo hợp lý, với một chương trình và phương pháp huấn luyện phù hợp đều có thể trở thành "bác học" nhờ không cần phải đi sâu vào các kỹ năng chuyên gia, trong quá khứ có thể phải đào tạo trong hàng chục năm, thậm chí cả đời. Một expert generalist hay polymath thường giải quyết mọi vấn đề trong các lĩnh vực khác nhau và luôn luôn sẵn sàng chấp nhận "đem vấn đề tới đây", tiếp cận và giải quyết theo cùng một phương pháp tư duy, dựa trên các "nguyên lý cơ bản" chung. Các nguyên lý cơ bản này cũng giống như nguyên tử, có thể lắp ráp để xây dựng, tạo thành các vật thể khác nhau của thế giới vật chất.
5. Những người như vậy sẽ có khả năng linh động trong tư duy, học nhanh các lĩnh vực mới và khám phá ra các tri thức mới dễ dàng, do có thể sử dụng lại các tri thức đã biết. Họ cũng dễ dàng thành công trong ứng dụng. Đối với đa số các nhà khoa học được đào tạo trong những năm 1970-2000, thật khó tưởng tượng vì sao Neuman vừa có thể là nhà toán học lý thuyết trong lĩnh vực Logic, Giải tích hàm, vừa có thể là chuyên gia máy tính, vật lý lý thuyết, cơ khí, điều khiển. Đơn giản bởi vì hệ thống giáo dục trong giai đoạn này được thiết kế để đào tạo chuyên gia.
6. Tương tự, trong giai đoạn Phục Hưng và Bừng Sáng, các nghệ sĩ như Leonard da Vinci, Michelangelo, đều là các nhà "bác học" bách nghệ, các nhà khoa học như Lagrange, Legendre, Bernoulli, Pascale,... đều giỏi nhiều ngành.
7. Nhu cầu xã hội và điều kiện công nghệ đều đã đến lúc cho phép và đòi hỏi sự trở lại của thế hệ Phục Hưng. Nhưng lần này, thế giới phẳng, công nghệ sẽ cho phép và đòi hỏi những người bình thường cũng phải có tư duy bác học. Nghiên cứu sẽ không còn là kỹ năng độc quyền của các nhà khoa học. Trước hết, giáo dục sẽ phải thay đổi cải cách, tránh đi sâu vào các tiểu tiết mà các máy tìm kiếm, chatbot, máy truy vấn có thể làm tốt hơn người. Rất nhiều câu hỏi mà chúng ta đang đặt ra với sinh viên sẽ trở thành ngớ ngẩn, bóp nghẹt sự sáng tạo của sinh viên, học sinh.
8. Mỗi người học, mỗi nhà giáo không thể đợi sự thay đổi của hệ thống giáo dục mà hãy tự mình thay đổi cách học, cách dạy, trong phạm vi mình có thể làm được để chuẩn bị cho một tương lai như thế. Trong tương lai đó, một ứng dụng chatbot có thể vượt các thày giáo hiện nay ở mọi phương diện. Điều đó có nghĩa là các thày sẽ phải dạy những điều hoàn toàn khác.
Đọc thêm:
[1] https://www.linkedin.com/pulse/7-reasons-why-future-belongs-generalists-joydeep-dey/
[2] https://skiplist.com/insights/podcast-episode-21-polymaths-and-tech-with-ben-vandgrift-dir-of-engineering-at-skiplist
[3] https://observer.com/2018/05/people-with-too-many-interests-more-likely-successful-polymath-entrepreneurship-antifragile/
[4] https://gainweightjournal.com/return-of-the-renaissance-man-the-future-belongs-to-expert-generalists/
[5] https://gainweightjournal.com/what-makes-a-renaissance-man/
